Autisme. Wat is de impact van deze diagnose in een transdiagnostische behandeling?

Op de vorige Live dag bracht iemand een casus over een volwassen man die ondanks zijn eigen motivatie en de inspanningen van de therapeut in rondjes bleef draaien. Er waren een aantal signalen in de kamer zoals dat  stilstaan bij zijn gevoel en woorden geven aan emoties moeilijk was. Het lukte eigenlijk niet om meer dan oppervlakkig bezig te zijn met emoties. Eigenlijk bleef het steeds toch heel erg over ‘gedachten’ gaan. Deze cliënt bleef ook worstelen met wat “normaal of reëel” is. Letterlijk: Hij vond het erg lastig, zo niet onmogelijk om die afweging te maken. Vanaf wanneer is iets normaal? Vanaf welk punt is het niet meer normaal? Er was een vermoeden van autistisch functioneren maar er was nooit een diagnose gesteld (omdat het nog steeds bij heel veel volwassenen, nog meer vrouwen dan mannen, gemist wordt)

Ik wil in deze blog een aantal gedachten over het werken met autistische cliënten met jullie delen.
De eerste vraag in mijn hoofd tijdens een het kijken naar een casus is altijd: Wat probeer je te bereiken? Werkt dat? Waarom werkt dat niet? Die vragen benader ik heel functioneel:  Wat is het gedrag? Wat is de context? En kunnen we dat gedrag begrijpen op basis van de context die we kennen? Als het antwoord nee is. Als ik of degene die de casus inbrengt, niet vanuit het perspectief van de cliënt kan zeggen: Deze context veroorzaakt het gedrag dat hij doet, dan betekent dat meestal dat we de cliënt en zijn omgeving (de historische en de huidige) nog niet voldoende kennen. Het is dan nodig om meer explorerende vragen te stellen en het is absoluut nog te vroeg om over te gaan tot interventies.

In dit geval was er echter nog een belangrijke tweede vraag, namelijk, is er sprake van autisme? Dat is relevant, ook in een transdiagnostische aanpak, want het vraagt een fundamenteel andere kijk en een andere aanpak. Het heeft dan namelijk niet zo heel veel zin om allerlei details te exploreren of de inhoud van de emoties te onderzoeken. Stap één is dan bouwen aan een werkrelatie die veilig en duidelijk is. Die niet overspoelt en die niet vraagt naar zaken die ze niet kunnen.
(Het is soms wel belangrijk om al vroeg paal en perk te stellen aan het zo genaamde  “offloaden”. Dat is altijd zo, in elke therapie, maar in mijn ervaring staat dit gedrag in gesprek met autistische cliënten vaker in de weg van kunnen blijven contact maken als therapeut. Een manier omdat te adresseren is duidelijke maar vriendelijke feedback. Bijvoorbeeld: “Ik vind het moeilijk om te blijven luisteren als jij aan één stuk door praat.  Om een goed beeld te krijgen en mijn gedachten te kunnen ordenen, heb ik nodig dat het gesprek meer afwisselt tussen ons”.)

Autistische mensen gaan anders om met sociale prikkels dan neurotypische mensen. En dat doen ze al hun hele leven. Ze hebben dus van in hun prilste jeugd de ervaring dat ze anders zijn, vaak zonder dat dat expliciet benoemd is. (Volwassen autisten zonder diagnose hebben zich dermate “goed” aangepast, dat ze vaak in hun eentje hebben moeten dealen met hun anders-zijn). Werken met Autistische cliënten is daarom fundamenteel werken rondom: ik ben anders/ik ben verkeerd. Het werkt vaak beter om stil te staan bij het besef dat ze anders zijn dan te proberen naar de emoties te gaan. De aanname dat hun manier van zaken aanpakken verkeerd is, zit heel diep verweven met hoe ze naar zichzelf kijken. Dat kan ook haast niet anders omdat ze hun hele leven subtiele en minder subtiele boodschappen gehoord hebben met als kern: “Je moet je anders gedragen als je erbij wil horen.”
 
Het kan een hele tijd duren voor je ‘anders’ en ‘verkeerd’ samen met de cliënt uit elkaar hebt gehaald. Want je kan op twee vingers tellen dat psycho-educatie of goed bedoelde positieve feedback niet zullen volstaan om de geleefde ervaring van de cliënt op te heffen. Het werk dat gedaan moet worden samen met de cliënt gaat over het ontwikkelen van een nieuw perspectief over wie ze zijn, waar hun kracht ligt en waar hun beperkingen liggen.
 
Stilstaan bij voelen dat ze echt anders zijn, dat zaken anders binnenkomen, heeft als doel comfortabeler worden met anders zijn.  Eigenlijk hebben ze twee keuzes: “Wil je ‘normaal’ zijn en je gedrag blijven aanpassen om zoveel mogelijk “erbij” te horen” of “wil je anders zijn en zoveel mogelijk leren om werkelijk jezelf te zijn en ruimte te maken voor wat jij nodig hebt en verlangt ”
Omdat anders zijn vaak zo’n negatief label heeft gekregen in henzelf, kan je deze vraag pas op tafel leggen als anders zijn niet meer samen valt met verkeerd.
 
(Het is op zichzelf traumatisch om op te groeien en te leren om je anders te gedragen dan je werkelijk bent, om je behoeften te leren negeren en gedrag te vertonen dan “aangepast” is.  Trauma is daarom heel moeilijk los te maken van de autistische identiteit. Als daarbij nog ander trauma komt, is het ook daar belangrijk dat je rekening houdt met het feit dat je werkt met autisme én trauma. Ook hier blijft het relevant om anders en verkeerd uit elkaar te blijven halen.)
 
Mijn blik op autisme is zeker mee gevormd door ervaringen in mijn persoonlijk leven. Veel van wat hierboven staat, heb ik geleerd van Yvonne Barnes-Holmes. En vorig jaar heb ik op aanraden van Benji Schoendorff dit boek aangeschaft: The adult autism assessment handbook van D. Hartman e.a. Het is een absolute aanrader als je meer wil begrijpen over hoe autistische mensen naar de wereld kijken en het laatste hoofdstuk is, ook als je geen officiële diagnoses stelt, erg handig om richting te geven aan waar je op moet letten als je een vermoeden van autisme wil onderzoeken.

Ik hoop dat jullie hier wat aan hebben voor het werk in jullie eigen praktijk.

Met hartelijke groet,

Lieve

p.s. 1 Er komt een nieuwe Live dag. Deze dag heeft twee doelen: meer grip krijgen op casussen waar je mee worstelt (verdiepen) en meer contact krijgen met jezelf en gelijkgestemde collega's (verbinden). Kom je meedoen?

p.s. 2 Als je in tussentijd meer aandacht wil geven aan procesgericht werken ( qua aanpak, interventies, houding, zelfzorg...) is de groepssupervisie een laagdrempelige plek om te starten.

p.s. 3 Vind je het leuk om mijn blogs rechtstreeks in je mailbox te krijgen? Dan kan je hier inschrijven.